fbpx
Arts & Culture

Debating the Role of An Artist at Võ Trân Châu’s Solo Exhibition on Heritage

An artist contemplates on how cultural identity is pictured and remembered.

Words by
b-side staff
Location
Vietnam

Text and photos by Nhuan Dong.

Located at The Factory Contemporary Arts Centre (Ho Chi Minh City, Vietnam), “Leaf Picking in the Ancient Forest” was artist Võ Trân Châu’s largest solo exhibition to date, and explored the notion of a “heritage” and rethinking what defines the legacies of history.

The exhibition presents a series of hanging mosaic ‘paintings’, many of them depicting sites that no longer exist. By reconstructing Vietnamese architectural sites and cultural symbols that have completely or partially disappeared from public memory, the artist contemplates how cultural identity is pictured and remembered.

At a satellite public talk, Châu and history expert Tran Quang Duc elaborated on their shared practice as mere “observers” and impartial “storytellers” of the past, with an aim to “appreciate what still exists and (to) live more fully in the present.”

Châu’s exhibition touched on the long-heated debate surrounding sustainability in its many aspects: cultural heritage and preservation, globalisation, the fashion industry and its circulation, environmental issues and technological application. However, beyond the lifespan of the exhibition, how can both artists and exhibition-goers be reminded of the role they play in society, and in particular, to the messages that Châu put forth in her exhibition?

Từ trái sang phải, các tác phẩm làm bằng vải từ quần áo cũ: “Đen và trắng” (2018-19), “Vàng” (2018-19), “Ba Son” (2019), “Xanh” (2018-19), “Đỏ” (2018-19).

Tọa lạc tại Trung tâm Nghệ thuật Đương đại The Factory (Quận 2, TP. HCM), “Nhặt Lá Rừng Xưa” là triển lãm cá nhân lớn nhất từ trước đến nay của nghệ sĩ Võ Trần Châu, diễn ra từ 14/02 đến 07/06.

Triển lãm trưng bày một loạt các “bức tranh” mosaic treo lơ lửng, với mỗi tác phẩm được cấu thành từ hàng trăm đến hàng nghìn ô vuông vải cắt ra từ quần áo bị bỏ đi trong các công-ten-nơ vô chủ quanh bến cảng Sài Gòn. Giản lược những tấm ảnh sưu tầm thành các đồ thị điểm ảnh (pixel), nghệ sĩ tỉ mỉ khâu ghép từng đơn vị vải hình vuông riêng lẻ với nhau để khắc họa các chủ thể của ảnh đã chọn dưới lăng kính mờ nhòe của một thời dĩ vãng. Cô tái hiện ký ức tập thể về những công trình kiến ​​trúc và biểu tượng văn hóa của Việt Nam, đồng thời xóa nhòa ranh giới giữa thực hành chính của cô—may vá—và nhiếp ảnh, giữa những gì ta thấy và những gì ta nghĩ rằng đã biết. 

Đồng giám tuyển bởi Lê Thuận Uyên và Vân Đỗ, với tương tác âm thanh thực hiện bởi Nhung Nguyễn, “Nhặt Lá Rừng Xưa” của Võ Trân Châu đưa ta vào chuyến du hành xuyên thời gian, từ hiện tại về quá khứ và ngược lại, để phản tư về sự bền vững trong các chủ đề đa chiều: di sản văn hoá và bảo tồn, toàn cầu hóa, ngành công nghiệp thời trang và vòng tuần hoàn của nó, bảo vệ môi trường, và công nghệ ứng dụng.

Võ Trân Châu, “Đen và trắng” (chi tiết), 2018-19, vải từ quần áo cũ.

Những ấn tượng đầu

Vừa bước qua lối vào triển lãm, người xem nhanh chóng đối diện với những tác phẩm đầu tiên và lớn nhất về kích thước tại đây: “Đen và trắng”, “Đỏ”, “Vàng” và “Xanh”. Nhìn gần, tập hợp các đơn vị vải đa dạng kiểu mẫu tựa như những bộ mã dữ liệu trừu tượng nhắc nhớ về hình ảnh của nghệ thuật chắp vá (quilting). Về diện mạo tổng thể, “bộ tứ” tác phẩm dệt may quá khổ này được treo lưng chừng như đang trôi nổi trong không gian, mô phỏng một “căn buồng thở” với các “bức tường” chuyển động nhịp nhàng theo những luồng khí. 

“Buồng thở” (phải) nhìn từ bên ngoài.

Xuyên qua “bộ tứ”, người xem bị bao vây bởi một vòng cung gồm năm bức tranh vải nhỏ hơn nối tiếp nhau, dẫn đến một “mảnh đất” rộng và thoáng đãng giữa “khu rừng”. Tại đó, ta dễ dàng quan sát mọi tác phẩm trong triển lãm, từ “buồng thở” gần cửa ra vào đến khu vực kết thúc—nơi trưng bày mười tác phẩm khổ nhỏ đóng khung gỗ cùng tư liệu nghiên cứu của nghệ sĩ.

Một phát hiện về không gian của miền rừng điểm ảnh

Khi tôi đứng giữa nơi đây, một suy nghĩ lóe sáng lên trong đầu: đối với những tác phẩm photomosaic như ở “Nhặt Lá Rừng Xưa”, khoảng cách là yếu tố quyết định lượng thông tin hình ảnh và cách nó được truyền đạt đến người xem.

Nói một cách đơn giản, khi đứng gần, bạn sẽ thấy rõ chi tiết của các điểm ảnh; còn khi đứng xa, bạn dễ hình dung “bức tranh tổng quát” hơn. Lúc ấy, đối tượng được khắc họa trong từng tác phẩm dần dần hiển lộ trong nhận thức: nào là xí nghiệp dệt may, con tàu tại cảng Ba Son, hay thương xá Tax, v.v. Điều này có lẽ là lời giải thích cho ý đồ của các giám tuyển trong việc bố trí không gian triển lãm như bạn thấy.

Từ trái sang phải: “Xe điện” (2019), “Thương xá Tax” (2019), “Ba Son”—ba trong năm tác phẩm tạo thành “vòng cung” bao quanh người xem.

Bảo tồn di sản – Vai trò của nghệ sĩ nên là gì?

Cuộc bàn luận về di sản và công tác bảo tồn luôn diễn ra sôi nổi tại Việt Nam những năm qua. Khi đất nước dần tiến đến cuộc cách mạng 4.0, các tòa nhà chọc trời, khu đô thị mới và các trung tâm thương mại-du lịch mọc lên như nấm, đôi khi hạ giải và chiếm chỗ những công trình kiến trúc, di tích xưa cũ và các biểu tượng văn hóa đại diện cho danh tính hoài niệm của dải đất này. “Nhặt Lá Rừng Xưa” là một trong vô số “bản cáo trạng” dành cho sự hoán vị gây tranh cãi giữa cũ và mới, giữa hiện đại hóa và di sản mà chúng ta chứng kiến hằng ngày trên báo chí, truyền hình hay tại những triển lãm nghệ thuật tương tự.

Khu vực kết thúc triển lãm, bao gồm 10 tác phẩm khổ nhỏ và nơi trưng bày tư liệu nghiên cứu của nghệ sĩ.

Tại cuộc đối thoại bên lề với công chúng, Võ Trân Châu cùng nhà nghiên cứu (NNC) lịch sử Trần Quang Đức, tác giả cuốn sách “Ngàn Năm Áo Mũ” và là bạn đồng hành trong quá trình nghiên cứu của cô, chỉ ra một chiều hướng khác cho vấn đề. Theo NNC, cộng đồng thường có “tâm lý hoài cổ” hay nói cách khác, “không bằng lòng với hiện tại” mà nghĩ về quá khứ nhiều hơn, hay thậm chí tôn thờ nó. Trái ngược với điều này, khi tiếp cận lịch sử và di sản văn hóa, cả NCC và nghệ sĩ đều có chung quan điểm về thái độ trung lập, chỉ “quan sát” và “kể chuyện” một cách khách quan mà “không tôn vinh quá khứ”. Ngoài ra, họ cũng tin vào khái niệm “vô thường”: Mọi thứ trên đời đều trải qua chu kỳ thay đổi-hủy diệt-hồi sinh. Theo nghệ sĩ, nhận thức và chấp nhận điều này sẽ giúp chúng ta trân trọng hơn những gì còn hiện hữu và sống trọn vẹn hơn trong khoảnh khắc hiện tại.

“Mặc dù Châu luôn nói mình là người kể chuyện nhưng trong câu chuyện đó luôn có sự day dứt của cô. Nếu không day dứt thì không thể làm được những tác phẩm như vậy. Nghệ thuật đương đại mà, cũng không muốn định hướng một cảm xúc sẵn cho mọi người. Mặc dù sự định hướng ấy rất mờ nhạt nhưng nó vẫn có, thể hiện sự day dứt của Châu mà ở đây là muốn níu giữ những ký ức cộng đồng ấy. Vì nếu không có các ký ức đó thì tất cả rồi sẽ qua đi và ta sẽ quên hết, không đọng lại cái gì cả”, Trần Quang Đức giải thích.

“Giữ gìn di sản là tâm lý chung của tất cả mọi người đang ngồi ở đây và chắc chắn không loại trừ Châu”, nghệ sĩ nói thêm. “Có điều (trong triển lãm này) tụi mình muốn nói về một cái hơi không đi theo luồng (quan điểm) của mọi người khi nói về bảo vệ di sản, mình muốn lùi lại một chút và nói lên (về di sản) bằng một cái cách khác, vậy thôi.”

Nhưng tôi tự hỏi, liệu cách tiếp cận trung lập và “dĩ hòa vi quý” này có nên là cách một nghệ sĩ thực hành nghệ thuật đương đại tiếp cận vấn đề bảo tồn di sản hay không? Thực chất, vai trò và tiếng nói của họ là gì hay nên là gì, để tạo nên những giá trị tích cực bền vững cho xã hội?

Buổi đối thoại giữa Võ Trân Châu và Trần Quang Đức diễn ra tại The Factory vào ngày 22 tháng 2 năm 2020.

Related Articles